2. Leeromgeving en cultuur
Introductie
De acht inclusie-elementen helpen ons de doelen van het VN-verdrag Handicap concreet te maken in het onderwijs. Dit hoofdstuk gaat over het inclusie-element leeromgeving en cultuur en biedt per aspect praktische handvatten, tips en inspiratie voor directe toepassing.
Een inclusieve leeromgeving en cultuur betekent dat studenten zich ondersteund, gestimuleerd, vrij en veilig voelen om zichzelf te laten zien. Het gaat om respect en waardering voor diversiteit, waarbij iedereen in de leergemeenschap zich gehoord en gezien voelt en zich thuis kan voelen op de instelling. Belangrijk hierbij is het werken aan een hechte leercommunity en het zorgen voor digitale en fysieke toegankelijkheid.
Ook beleidsmaatregelen spelen een rol. Bijvoorbeeld door gericht te werken aan het voorkomen van uitsluiting en door beleid te maken voor vroegsignalering van problemen op het gebied van fysieke en mentale gezondheid bij studenten.
Aspecten
Door op een van de onderstaande aspecten te klikken, vind je praktijkvoorbeelden, kansen, tips en inspiratie.
Fysieke toegankelijkheid
Fysieke toegankelijkheid betekent dat gebouwen, voorzieningen en leeromgevingen bruikbaar en toegankelijk zijn voor alle studenten.
Preventie en vroegsignalering
Preventie en vroegsignalering helpen om problemen vroegtijdig te herkennen en ondersteuning tijdig beschikbaar te maken.
Sense of belonging
Sense of belonging gaat over het gevoel erbij te horen. Studenten voelen zich gezien, gewaardeerd en onderdeel van de onderwijsomgeving. Zij ervaren dat hun achtergrond, talenten en ondersteuningsbehoeften er mogen zijn.
Direct naar:
Inspiratie
Tips
Kansen
Praktijkvoorbeelden
Digitale toegankelijkheid
Digitale toegankelijkheid betekent dat websites, applicaties, leeromgevingen en digitale leermiddelen voor iedereen bruikbaar zijn, ongeacht beperking of ondersteuningsbehoefte.
Sociale veiligheid
Sociale veiligheid betekent dat studenten zich vrij voelen om vragen te stellen, hulp te zoeken, fouten te maken en zichzelf te zijn zonder angst voor uitsluiting, discriminatie of negatieve reacties.
Sense of belonging
Sense of belonging gaat over het gevoel erbij te horen. Studenten voelen zich gezien, gewaardeerd en onderdeel van de onderwijsomgeving. Zij ervaren dat hun achtergrond, talenten en ondersteuningsbehoeften er mogen zijn.
Direct naar:
Inspiratie
Tips
Kansen
Praktijkvoorbeelden
Praktijkvoorbeelden die een inclusieve leeromgeving en cultuur te versterken
Hoe ziet inclusie er in de praktijk uit? In deze paragraaf laten we zien hoe verschillende onderwijsinstellingen hiermee aan de slag zijn gegaan. De praktijkvoorbeelden maken zichtbaar wat werkt, welke impact dit heeft op studenten en welke lessen anderen hieruit kunnen meenemen.
Ontwikkelkans | Eigenaarschap | Wat is nodig? |
Digitale toegankelijkheid structureel borgen |
| WCAG-richtlijnen structureel toepassen, software toetsen met gebruikers, toegankelijkheid opnemen in inkoop- en ontwikkelprocessen. |
Toegankelijk lesmateriaal als standaard |
| Universal Design for Learning (UDL) toepassen, toegankelijk lesmateriaal ontwikkelen en docenten voorzien van praktische handvatten en scholing. |
Toegankelijkheid integreren in onderwijsontwikkeling |
| Toegankelijkheid opnemen in didactiek, curriculumontwikkeling, werkvormen en kwaliteitszorg. |
Fysieke toegankelijkheid van gebouwen verbeteren |
| Toegankelijkheid meenemen vanaf de ontwerpfase van nieuwbouw en verbouwingen, toetsen aan geldende normen en verbeterplannen uitvoeren. |
Duidelijke verantwoordelijkheid en organisatie |
| Toegankelijkheid structureel beleggen binnen de organisatie, vaste aanspreekpunten aanwijzen en werkgroepen tijdig inrichten met betrokkenheid van studenten. |
Studenten actief betrekken bij beleid en uitvoering |
| Studenten met een ondersteuningsbehoefte vanaf het begin betrekken bij beleid, projecten, huisvesting en toegankelijkheidsvraagstukken. |
Meer inzicht in wat werkt |
| Studentfeedback verzamelen, effecten meten en monitoren of maatregelen daadwerkelijk bijdragen aan inclusie en toegankelijkheid. |
Kennis en handelingsbekwaamheid vergroten |
| Scholing bieden over toegankelijkheid, het sociaal model van beperking, gespreksvoering en praktische aanpassingen in het onderwijs. |
Een inclusieve cultuur versterken |
| Bewustwording vergroten, ruimte bieden voor verschillende behoeften en aandacht hebben voor maatschappelijke ontwikkelingen die inclusie onder druk kunnen zetten. |
Digitale toegankelijkheid structureel borgen |
| WCAG-richtlijnen structureel toepassen, software toetsen met gebruikers, toegankelijkheid opnemen in inkoop- en ontwikkelprocessen. |
Toegankelijke informatie en communicatie verbeteren |
| Websites, systemen en informatievoorziening toegankelijk en goed vindbaar maken voor alle studenten. |
Inclusieve introductie, huisvesting en ondersteuning |
| Introductieprogramma's, woonvoorzieningen en ondersteuningsstructuren beter laten aansluiten op studenten met een ondersteuningsbehoefte. |
Inclusieve inzet van AI en nieuwe technologie |
| Richtlijnen ontwikkelen voor toegankelijke en inclusieve toepassing van AI en nieuwe digitale technologieën. |
Direct naar:
Inspiratie
Tips
Kansen
Praktijkvoorbeelden
Kansen om een inclusieve leeromgeving en cultuur te versterken
In deze paragraaf belichten we de kansen om de inclusie van studenten met een ondersteuningsbehoefte verder te versterken. We verkennen welke stappen onderwijsinstellingen kunnen zetten om de doelen van het VN-verdrag Handicap dichterbij te brengen en een toegankelijke leeromgeving voor alle studenten te realiseren. Denk hierbij aan verbeteringen in faciliteiten, processen, beleid en professionalisering van medewerkers.
Tip | Aanpak | Voorbeelden |
|---|---|---|
Laat studenten zelf ontdekken wat voor hen werkt. | Ga niet uit van aannames en beslis niet voor studenten welke ondersteuning of aanpassingen passend zijn. | |
Voer regelmatig toegankelijkheids-schouwingen uit. | Betrek hierbij studenten met een ondersteuningsbehoefte om knelpunten in gebouwen, voorzieningen en processen vanuit gebruikersperspectief in beeld te brengen. | |
Betrek studenten vanaf de start bij bouw- en verbouwprojecten. | Zo kunnen toegankelijkheidsaspecten direct worden meegenomen in het ontwerp en hoeven aanpassingen niet achteraf plaats te vinden. | |
Maak gebruik van ervaringskennis. | Deel ervaringen, praktijkvoorbeelden en geleerde lessen via interne en externe platforms zodat kennis breed beschikbaar komt. | |
Werk met een structurele coördinator toegankelijkheid. | Zorg voor een duidelijk aanspreekpunt binnen de instelling dat toegankelijkheidsvraagstukken bewaakt en verbindt. | |
Investeer bewust in groepsvorming en verbondenheid. | Zet bijvoorbeeld de Gouden Weken en de eerste 100 dagen van studenten in om te werken aan een inclusieve leercommunity waarin iedereen zich welkom voelt. | |
Betrek ouders/verzorgers en naasten waar passend. | Informeer hen over ondersteuning, verwachtingen en mogelijkheden, zodat zij studenten goed kunnen begeleiden tijdens hun studie. | |
Zorg voor een consistente aanpak binnen de instelling. | Werk vanuit gezamenlijke uitgangspunten en afspraken, zodat studenten binnen teams, opleidingen en ondersteunende diensten dezelfde ondersteuning ervaren. | |
Organiseer activiteiten die bewustwording vergroten. | Creëer ruimte voor gesprekken, workshops en initiatieven die bijdragen aan meer kennis en begrip van diversiteit en inclusie. | |
Ontwikkel onderwijs volgens de principes van Universal Design for Learning (UDL). | Zorg dat onderwijs en lesmateriaal vanaf de start toegankelijk zijn voor een brede groep studenten. | |
Gebruik actuele vraagstukken als ingang voor het gesprek over inclusie. | Thema's zoals toegankelijkheid, welzijn, AI of stagediscriminatie kunnen helpen om inclusie breder bespreekbaar te maken. | |
Werk regionaal samen aan het tegengaan van stagediscriminatie. | Zoek samenwerking met onderwijsinstellingen, werkgevers en andere partners om gelijke kansen voor studenten te bevorderen. | |
Creëer ontmoetingsmogelijkheden voor studenten met een ondersteuningsbehoefte. | Faciliteer netwerken, bijeenkomsten of communities waarin studenten ervaringen kunnen delen en elkaar kunnen ondersteunen. | |
Werk samen met organisaties die expertise hebben op het gebied van toegankelijkheid. | Maak gebruik van bestaande kennis en ervaring om beleid, voorzieningen en ondersteuning verder te verbeteren. | |
Stimuleer een open houding in de begeleiding van studenten. | uister naar ervaringen en behoeften van studenten en zoek samen naar passende oplossingen. | |
Stel duidelijke richtlijnen op voor digitale toegankelijkheid en sociale veiligheid. | Zorg dat verwachtingen, verantwoordelijkheden en procedures helder zijn voor studenten en medewerkers. | |
Maak sociale veiligheid onderdeel van de teamcultuur. | Train medewerkers in het creëren van een omgeving waarin studenten zich veilig voelen om zichzelf te zijn en hun ondersteuningsbehoeften bespreekbaar te maken. | |
Richt introductieactiviteiten toegankelijk in. | Zorg voor duidelijke informatie, toegankelijke locaties, alternatieve programmaonderdelen en voldoende aandacht voor studenten die behoefte hebben aan rust of extra ondersteuning. |
Direct naar:
Inspiratie
Tips
Kansen
Praktijkvoorbeelden
Tips om een inclusieve leeromgeving en cultuur te versterken
Wat kun je als instelling vandaag al doen? In deze paragraaf vind je praktische tips en ideeën die direct toepasbaar zijn in de onderwijspraktijk. Zo werk je op een haalbare manier aan een inclusieve leeromgeving voor alle studenten.
Op zoek naar praktische ondersteuning of nieuwe ideeën? In deze paragraaf hebben we handreikingen, infosheets, studentervaringen en andere bruikbare hulpmiddelen verzameld. Ze kunnen je helpen om inclusie verder vorm te geven binnen jouw onderwijspraktijk.
Direct naar:
Inspiratie
Tips
Kansen
Praktijkvoorbeelden
Inspiratie om een inclusieve leeromgeving en cultuur te versterken
Rapport Integraal werken aan studentenwelzijn (Stijn, programma Studentenwelzijn)
Onderzoek Stress en prestatiedruk bij mbo-studenten Als je door de bomen het bos niet meer ziet
Handreiking De onderwijsinstelling als SAFE SPACE, sociale veiligheid op het hbo/wo
Artikel criteria toegankelijkheid webcontent WCAG
Analyse inrichting digitale toegankelijkheid in het hoger onderwijs
Ervaringsverhaal van studentenplatform Hogeschool Utrecht
Ervaringsverhaal van studentenplatform Haagse Hogeschool
Ervaringsverhaal van studentenplatform Universiteit Utrecht
Handreiking Prestatiedruk en stress onder studenten in het hoger onderwijs
Onderzoek Universiteit Utrecht rondom fysieke toegankelijkheid rolstoelgebruikers
Handreiking Fysieke toegankelijkheid
Handreiking Studentenparticipatie voor inclusieve onderwijsaanpak
Handreiking Digitaal toegankelijk lesgeven, hoe pak je dat aan?
Good practice Digitale toegankelijkheid uit Ierland
Good practice Aanpak digitale toegankelijkheid RUG
Deze voorbeelden zijn niet uitputtend. Bekijk ook de andere:
onderzoeken
handreikingen
ervaringsverhalen
inspiratie uit de onderwijspraktijk
terugblik van bijeenkomsten
podcasts
tools
projecten publicaties, onderzoeken en tools.
Inclusie-element
2. Leeromgeving en cultuur
Introductie
De acht inclusie-elementen helpen ons de doelen van het VN-verdrag Handicap concreet te maken in het onderwijs. Dit hoofdstuk gaat over het inclusie-element leeromgeving en cultuur en biedt per aspect praktische handvatten, tips en inspiratie voor directe toepassing.
Een inclusieve leeromgeving en cultuur betekent dat studenten zich ondersteund, gestimuleerd, vrij en veilig voelen om zichzelf te laten zien. Het gaat om respect en waardering voor diversiteit, waarbij iedereen in de leergemeenschap zich gehoord en gezien voelt en zich thuis kan voelen op de instelling. Belangrijk hierbij is het werken aan een hechte leercommunity en het zorgen voor digitale en fysieke toegankelijkheid.
Ook beleidsmaatregelen spelen een rol. Bijvoorbeeld door gericht te werken aan het voorkomen van uitsluiting en door beleid te maken voor vroegsignalering van problemen op het gebied van fysieke en mentale gezondheid bij studenten.
Aspecten
Door op een van de onderstaande aspecten te klikken, vind je praktijkvoorbeelden, kansen, tips en inspiratie.
Praktijkvoorbeelden
Tips
Kansen
Inspiratie
Inclusie-element
2. Leeromgeving en cultuur
Voorbeelden
Verantwoord gebruik van AI en inclusieve AI-ontwikkeling
Bij de ontwikkeling en inzet van AI-toepassingen wordt expliciet aandacht besteed aan inclusie, toegankelijkheid en het voorkomen van vooroordelen in algoritmen en datasets.Ondersteuning bij toegankelijk lesmateriaal
Een docent is wekelijks een halve dag beschikbaar om collega's te ondersteunen bij het toegankelijk maken van lesmateriaal.Braille-aanduidingen voor betere oriëntatie
Lokalen zijn voorzien van braillestickers, waardoor studenten met een visuele beperking zich zelfstandiger kunnen oriënteren binnen het gebouw.Werkgroep toegankelijkheid met studentenparticipatie
Studenten denken actief mee in een werkgroep toegankelijkheid en leveren input op beleid, voorzieningen en verbeteringen binnen de onderwijsinstelling.Ondersteuning bij urgente huisvestingsvragen
Voor studenten die door bijzondere omstandigheden dringend woonruimte nodig hebben, zijn er regelingen.
Best practice
...
Hoe ziet inclusie er in de praktijk uit? In deze paragraaf laten we zien hoe verschillende onderwijsinstellingen hiermee aan de slag zijn gegaan. De praktijkvoorbeelden maken zichtbaar wat werkt, welke impact dit heeft op studenten en welke lessen anderen hieruit kunnen meenemen.
To do's
Tips
Inspiratie
Inclusie-element
2. Leeromgeving en cultuur
Voorbeelden
In deze paragraaf beschrijven we de acties van de onderwijsinstellingen die worden opgepakt om de inclusie van studenten met een ondersteuningsbehoefte te verbeteren. We identificeren de stappen die we samen moeten zetten om te voldoen aan de verplichtingen van het VN-verdrag handicap en de toegang voor alle studenten te waarborgen. Dit omvat zowel structurele veranderingen, zoals het aanpassen van faciliteiten en processen, als het ontwikkelen van beleid en het bieden van trainingen.
Tips
Inspiratie
To do's
Activiteit
...
Activiteit
...
Inclusie-element
2. Leeromgeving en cultuur
Voorbeelden
Wat kun je als instelling vandaag al doen? In deze paragraaf vind je praktische tips en ideeën die direct toepasbaar zijn in de onderwijspraktijk. Zo werk je op een haalbare manier aan een inclusieve leeromgeving voor alle studenten.
Tips
Inspiratie
Tip 2
...
Tip 1
...
To do's
Inclusie-element
2. Leeromgeving en cultuur
Rapport Integraal werken aan studentenwelzijn (Stijn, programma Studentenwelzijn)
Onderzoek Stress en prestatiedruk bij mbo-studenten Als je door de bomen het bos niet meer ziet
Handreiking De onderwijsinstelling als SAFE SPACE, sociale veiligheid op het hbo/wo
Artikel criteria toegankelijkheid webcontent WCAG
Analyse inrichting digitale toegankelijkheid in het hoger onderwijs
Ervaringsverhaal van studentenplatform Hogeschool Utrecht
Ervaringsverhaal van studentenplatform Haagse Hogeschool
Ervaringsverhaal van studentenplatform Universiteit Utrecht
Handreiking Prestatiedruk en stress onder studenten in het hoger onderwijs
Onderzoek Universiteit Utrecht rondom fysieke toegankelijkheid rolstoelgebruikers
Handreiking Fysieke toegankelijkheid
Handreiking Studentenparticipatie voor inclusieve onderwijsaanpak
Handreiking Digitaal toegankelijk lesgeven, hoe pak je dat aan?
Good practice Digitale toegankelijkheid uit Ierland
Good practice Aanpak digitale toegankelijkheid RUG
Deze voorbeelden zijn niet uitputtend. Bekijk ook de andere:
onderzoeken
handreikingen
ervaringsverhalen
inspiratie uit de onderwijspraktijk
terugblik van bijeenkomsten
podcasts
tools
projecten publicaties, onderzoeken en tools.
Tips
Op zoek naar praktische ondersteuning of nieuwe ideeën? In deze paragraaf hebben we handreikingen, infosheets, studentervaringen en andere bruikbare hulpmiddelen verzameld. Ze kunnen je helpen om inclusie verder vorm te geven binnen jouw onderwijspraktijk.
To do's
Voorbeelden